Świt 22 czerwca 1941 roku oznaczał nie tylko początek lata, ale także początek końca dla milionów niewinnych ludzi w Europie Wschodniej. Gdy pierwsze promienie słońca oświetliły rozległe radzieckie równiny, ryk silników i huk niemieckiej artylerii zwiastowały rozpoczęcie operacji „Barbarossa”. Była to wojna Hitlera o podbój i unicestwienie. Jednak za linią frontu, w cieniu militarnych wyczynów Wehrmachtu, rozwijało się znacznie bardziej podstępne i przerażające zagrożenie: Einsatzgruppen. Te mobilne oddziały śmierci nie miały rozkazu walczyć z żołnierzami, ale unicestwić całe populacje. Wśród tych tajemniczych dowódców jeden człowiek wyróżniał się makabryczną skutecznością i mrożącym krew w żyłach dystansem: Franz Walter Stahlecker, szef Einsatzgruppe A.
Pochodzenie potwora: między pobożnością a rozczarowaniem
Nic nie wskazywało na to, że Franz Walter Stahlecker stanie się jednym z największych zbrodniarzy wojennych XX wieku. Urodził się 10 października 1900 roku w Sternenfels, w Cesarstwie Niemieckim, i dorastał w środowisku przesiąkniętym surowymi zasadami moralnymi i religijnymi. Jako syn protestanckiego pastora i nauczycielki został wychowany w duchu silnego poczucia obowiązku, posłuszeństwa i wiary. Jego dzieciństwo w Tybindze, znanym mieście uniwersyteckim, charakteryzowało się poważnymi ambicjami i wczesnym zainteresowaniem porządkiem i prawem.
Jednak, podobnie jak dla wielu młodych mężczyzn z jego pokolenia, punktem zwrotnym okazała się I wojna światowa. Chociaż po powołaniu do służby w 1918 roku nie brał udziału w wielu walkach, upadek starego świata i klęska Niemiec pozostawiły w nim ogromną pustkę i pragnienie nadania sensu życiu. Republika Weimarska, zrodzona w chaosie i upokorzeniu, budziła w nim jedynie pogardę. Jako student prawa na Uniwersytecie w Tybindze znalazł schronienie w nacjonalistycznych bractwach studenckich, gdzie gloryfikowano dyscyplinę, pojedynki i lojalność, a rodząca się demokracja była gwałtownie odrzucana. To właśnie na tej żyznej glebie pełnej niechęci i antysemityzmu zakorzeniło się jego radykalne zaangażowanie polityczne.
Powstanie nazistowskiego technokraty
Po uzyskaniu w 1927 roku stopnia doktora nauk prawnych Stahlecker rozpoczął karierę jako wzorowy urzędnik państwowy. Na zewnątrz prezentował idealny wizerunek szacownego człowieka: był inteligentny, dystyngowany, cechował się niezachwianym spokojem i wrodzonym talentem organizacyjnym. Żonaty z kobietą pochodzącą ze szwabskiej rodziny szlacheckiej i ojciec czworga dzieci, wydawał się uosobieniem burżuazyjnego sukcesu. Jednak pod tą wypolerowaną fasadą tliło się fanatyczne przywiązanie do ideologii nazistowskiej.
Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku Stahlecker wstąpił do partii, a data jego członkostwa została nawet cofnięta, by sprawić wrażenie, że jest wieloletnim członkiem. Jego kariera rozwijała się błyskawicznie. Mianowany zastępcą dyrektora policji politycznej w Wirtembergii, z wielkim zapałem zabrał się za aresztowanie przeciwników politycznych. Jego bezduszność i skuteczność przyciągnęły uwagę najwyższych rangą urzędników w Berlinie, zwłaszcza Reinharda Heydricha, architekta nazistowskiego terroru. Stahlecker podzielał przerażające przekonanie Heydricha, że biurokracja może być narzędziem masowego rażenia, a morderstwo można traktować jako zwykłą procedurę administracyjną.
W Austrii, po anschlussie w 1938 roku, a następnie w Pradze w 1939 roku, udoskonalił swoje metody represji i deportacji, współpracując z Adolfem Eichmannem. Jego współpracownicy wspominali go jako człowieka, który nigdy nie podnosił głosu, ale którego kliniczna precyzja budziła strach znacznie większy niż gniew.
Grupa operacyjna A: Maszyna do zabijania w akcji
Prawdziwym punktem zwrotnym, który doprowadził do absolutnego horroru, była wiosna 1941 roku. Wybrany na dowódcę Einsatzgruppe A, Stahlecker został awansowany do stopnia SS-Brigadeführera (generał brygady) i otrzymał dowództwo nad około 1000 żołnierzy. Jego misja była jednoznaczna: oczyścić okupowane terytoria Związku Radzieckiego ze wszystkich „wrogów” Rzeszy – Żydów, komunistów i partyzantów.
Już od pierwszych tygodni inwazji jego oddział siał śmierć na Litwie, Łotwie i w Estonii. Stahlecker nie tylko wydawał rozkazy; nadzorował organizację masakry. W Rydze nakazał spalenie wszystkich synagog, oszczędzając tylko jedną z obawy przed zniszczeniem sąsiednich budynków nieżydowskich. Cynicznie zachęcał do lokalnych pogromów, nalegając, by w przemocy brali udział bałtyccy cywile, aby przedstawić masakry jako spontaniczne akty ludowej zemsty, a nie jako eksterminację zaplanowaną przez Niemcy.